sie 24, 2026 Dziecko

Co może oznaczać ból ucha przy katarze u dziecka?

Ból ucha rodzice zwykle kojarzą z ostrym zapaleniem ucha środkowego (AOM). Słusznie – to jedna z najczęstszych chorób wieku dziecięcego, a do 3. roku życia przynajmniej jeden epizod przechodzi 50–85% dzieci¹. Nie każdy ból ucha oznacza jednak AOM. Może on też wynikać z obrzęku trąbki słuchowej i podciśnienia w uchu środkowym, towarzyszyć przeziębieniu, zapaleniu zatok czy alergii.

Po czym poznać ból ucha u niemowlaka? O czym może świadczyć ból ucha przy katarze u dziecka? Kiedy ból ucha wymaga pilnej konsultacji z lekarzem?

Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Jeśli dziecko ma ból ucha, gorączkę lub inne niepokojące objawy, skonsultuj się z pediatrą lub laryngologiem. 

Spis treści:

1. Jak rozpoznać ból ucha u niemowlaka?
2. O czym może świadczyć ból ucha przy katarze u dziecka?
   • Obrzęk trąbki słuchowej i podciśnienie w uchu środkowym
   • Zapalenie ucha środkowego
   • Nawracające zapalenia i przewlekły płyn w uchu
   • Ból ucha podczas zapalenia zatok
   • Ból ucha podczas alergii
3. Jak rozpoznać przyczynę bólu ucha?
4. Kiedy pilnie skonsultować z lekarzem ból ucha u dziecka?
5. Jak złagodzić ból ucha podczas kataru?
6. FAQ
7. Bibliografia
8. Przypisy

Jak rozpoznać ból ucha u niemowlaka?

Objawy zapalenia ucha środkowego nie zawsze są charakterystyczne, ale często obejmują:

• pociąganie, pocieranie lub chwytanie się za ucho;
• nasilony płacz;
• rozdrażnienie i niepokój;
• problemy ze snem – ból ucha często dokucza dziecku szczególnie w nocy;
• mniejsza aktywność, apatia;
• gorszy apetyt, odrywanie się od piersi lub butelki podczas karmienia;
• gorączka – występuje u około dwóch trzecich dzieci z ostrym zapaleniem ucha środkowego².

Samo pociąganie za ucho nie przesądza jeszcze o bólu. Niemowlęta dotykają i pocierają uszy również podczas ząbkowania, kiedy są zmęczone lub po prostu poznają swoje ciało. Więcej mówi połączenie kilku objawów, zwłaszcza jeśli pojawiają się nagle w czasie infekcji lub kilka dni po jej rozpoczęciu. Brak charakterystycznych symptomów także nie wyklucza zapalenia – u części niemowląt daje ono niewiele wyraźnych oznak. 

Lekarz stawia rozpoznanie na podstawie objawów i badania otoskopowego, podczas którego ogląda przewód słuchowy i błonę bębenkową. Do wnętrza ucha dziecka nie należy samodzielnie wkładać patyczków ani innych przedmiotów.

O czym może świadczyć ból ucha przy katarze u dziecka?

Ból ucha podczas kataru może mieć kilka przyczyn. Czasem wynika z obrzęku błony śluzowej nosa i nosogardła, który utrudnia otwieranie trąbki słuchowej i zaburza wentylację ucha środkowego. Taki mechanizm obserwuje się podczas zwykłej infekcji, przy zapaleniu zatok czy katarze alergicznym. U części dzieci przyczyną bólu jest ostre zapalenie ucha środkowego, często poprzedzone infekcją górnych dróg oddechowych.

Objawy tych problemów częściowo się pokrywają. W ocenie przyczyny znaczenie mają więc nasilenie i czas trwania bólu oraz objawy towarzyszące, np. gorączka, wyciek z ucha czy pogorszenie słuchu.

Obrzęk trąbki słuchowej i podciśnienie w uchu środkowym

Ucho może boleć podczas zwykłego kataru, nawet jeśli nie rozwinęło się ostre zapalenie ucha środkowego. Przyczyną takich dolegliwości bywa zaburzenie wentylacji ucha i różnica ciśnień po obu stronach błony bębenkowej. Prowadzi do tego kilka następujących po sobie zjawisk: 

1. Obrzęk utrudnia otwieranie trąbki słuchowej

Trąbka słuchowa (Eustachiusza) to wąski kanał łączący ucho środkowe z nosogardłem. Wentyluje ucho i pomaga wyrównywać ciśnienie po obu stronach błony bębenkowej – otwiera się m.in. podczas przełykania i ziewania. W czasie kataru stan zapalny i obrzęk błony śluzowej nosogardła mogą utrudnić jej prawidłowe otwieranie.

2. W uchu środkowym powstaje podciśnienie

Gdy trąbka słuchowa nie otwiera się prawidłowo, ucho środkowe nie jest dostatecznie wentylowane. Gazy znajdujące się w jamie bębenkowej stopniowo wchłaniają się przez błonę śluzową, dlatego ciśnienie po wewnętrznej stronie błony bębenkowej spada.

3. Błona bębenkowa zostaje wciągnięta do środka

Różnica ciśnień wciąga błonę bębenkową w stronę ucha środkowego. Dziecko odczuwa wtedy ból, zatkanie lub ucisk w uchu, a czasem także gorzej słyszy³.

4. W uchu może się zgromadzić płyn

Dłużej utrzymujące się zaburzenie wentylacji sprzyja gromadzeniu się wysięku w jamie bębenkowej. Płyn zebrany za błoną bębenkową daje uczucie pełności w uchu i osłabia słuch⁴.

Sama obecność podciśnienia lub płynu nie oznacza jeszcze ostrego zapalenia ucha środkowego. Zaburzenie pracy trąbki słuchowej i gromadzenie się wydzieliny sprzyjają jednak rozwojowi AOM, dlatego ból pojawiający się podczas kataru może z czasem zmienić charakter lub się nasilić.

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego (łac. otitis media) obejmuje kilka różnych problemów – od ostrej infekcji po obecność płynu w uchu bez objawów ostrego stanu zapalnego.

Małe dzieci są na nie szczególnie podatne. Ich trąbka słuchowa jest krótsza i biegnie pod mniejszym kątem niż u dorosłych, a mechanizm jej otwierania nie działa jeszcze tak sprawnie. Utrudnia to wentylację i odpływ wydzieliny z ucha środkowego, a ułatwia przedostawanie się drobnoustrojów z nosogardła.

• Ostre zapalenie ucha środkowego (AOM) rozwija się nagle, zwykle w czasie infekcji górnych dróg oddechowych lub po niej. W uchu środkowym gromadzi się płyn, a błona bębenkowa jest zaczerwieniona i uwypuklona. Typowe są ból ucha, rozdrażnienie, czasem gorączka. AOM najczęściej występuje u dzieci między 6. a 24. miesiącem życia (szczyt zachorowań przypada na okres 6.–12. miesiąca).
• Wysiękowe zapalenie ucha środkowego (OME) oznacza obecność płynu za błoną bębenkową bez objawów ostrej infekcji. Silny ból i gorączka zwykle nie występują, dlatego pierwszym zauważalnym problemem bywa pogorszenie słuchu. Jeśli wysięk utrzymuje się przez co najmniej 3 miesiące, określa się go jako przewlekły OME.
• Przewlekłe ropne zapalenie ucha środkowego (CSOM) występuje znacznie rzadziej. Wiąże się z utrzymującym się lub nawracającym wyciekiem z ucha przez perforację, czyli otwór w błonie bębenkowej⁵.

Jeśli po zapaleniu ucha dziecko zaczyna głośniej nastawiać bajki, często dopytuje „co?” lub słabiej reaguje na ciche dźwięki, w uchu środkowym wciąż może zalegać płyn. OME utrzymujące się co najmniej trzy miesiące wymaga oceny słuchu dziecka. 

Nawracające zapalenia i przewlekły płyn w uchu

Długotrwały wysięk w uchu środkowym może powodować niedosłuch przewodzeniowy. Jeśli utrzymuje się szczególnie długo i dotyczy obu uszu, lekarz bierze pod uwagę również jego możliwy wpływ na rozwój mowy i umiejętności językowych⁶.

O nawracającym AOM mówi się, gdy dziecko przeszło co najmniej 3 epizody w ciągu 6 miesięcy lub 4 w ciągu 12 miesięcy (przy czym co najmniej jeden wystąpił w ostatnich 6 miesiącach). W takiej sytuacji laryngolog może rozważyć założenie drenów wentylacyjnych. Sama liczba infekcji nie wystarcza jednak do kwalifikacji – znaczenie ma m.in. obecność wysięku w uchu środkowym podczas badania⁷.

Dren to niewielka rurka umieszczana w błonie bębenkowej przez małe nacięcie. Wentyluje ucho środkowe i umożliwia odpływ zalegającego płynu, dzięki czemu może poprawić słuch, jeśli wysięk go pogarszał. 

Ból ucha podczas zapalenia zatok 

Infekcje górnych dróg oddechowych odpowiadają za dużą część przypadków bólu ucha u dzieci⁸. Dolegliwości bólowe często towarzyszą zwłaszcza zapaleniu zatok. Ból ucha jest jednak wówczas tylko jednym z możliwych objawów towarzyszących. Uwagę zwracają przede wszystkim przedłużający się katar, zatkany nos oraz ból lub uczucie ucisku w obrębie twarzy i czoła. 

Ból ucha podczas alergii

Alergiczny nieżyt nosa sprzyja obrzękowi okolicy ujścia trąbki słuchowej. Jeśli jednocześnie rozwija się infekcja wirusowa, oba procesy mogą nasilać stan zapalny błony śluzowej i jeszcze bardziej utrudniać wentylację ucha środkowego.

Związek alergii z problemami w obrębie ucha potwierdzają badania. Opublikowana w 2026 r. analiza wyników kilku badań wykazała, że u dzieci z nieżytem nosa, w tym alergicznym, szanse występowania wysiękowego zapalenia ucha środkowego były około 3,7 razy większe niż u dzieci bez tych dolegliwości. Nie oznacza to, że alergia prowadzi do zapalenia ucha – zwiększa jednak prawdopodobieństwo problemów z wentylacją ucha środkowego i gromadzeniem się płynu⁹.

Jak rozpoznać przyczynę bólu ucha?

Sam charakter bólu zwykle nie wystarcza, aby ustalić jego przyczynę. Więcej mówią objawy towarzyszące i przebieg choroby, np. gorączka, niedosłuch, rodzaj kataru czy wyciek z ucha. 

Tab. 1. Objawy, które mogą wskazywać na przyczynę bólu ucha u dziecka. Źródło: opracowanie własne na podstawie O. Matz, A. E. Sutton, J. V. Ashurst, Acute Otitis Media; G. Worrall, Acute earache; P. Fireman, Otitis media and eustachian tube dysfunction; J. S. Earwood, T. S. Rogers, N. A. Rathjen, Ear Pain: Diagnosing Common and Uncommon Causes. 

Uwaga: tabela pomaga wstępnie ocenić objawy, ale nie pozwala samodzielnie rozpoznać choroby. Dolegliwości często się nakładają, a przy podejrzeniu zapalenia ucha lekarz musi obejrzeć przewód słuchowy i błonę bębenkową.

Kiedy pilnie skonsultować z lekarzem ból ucha u dziecka?

Z lekarzem należy skontaktować się szybko, jeśli:

• dziecko ma mniej niż 6 miesięcy;
• ból jest silny lub utrzymuje się co najmniej 48 godzin (lub przybiera na sile);
• temperatura sięga co najmniej 39°C;
• z ucha wypływa płyn, ropa lub krew¹⁰. 

Pilnej pomocy medycznej wymagają natomiast m.in.:

• zaczerwienienie lub obrzęk za uchem; 
• odstająca małżowina uszna; 
• sztywność karku; 
• zaburzenia równowagi;
• osłabienie mięśni twarzy;
• bardzo zły stan ogólny dziecka. 

Jak złagodzić ból ucha podczas kataru?

Ból ucha można łagodzić paracetamolem lub ibuprofenem w dawce odpowiedniej do wieku i masy ciała dziecka, zgodnie z ulotką preparatu lub zaleceniem lekarza. Dalsze postępowanie zależy od przyczyny dolegliwości – po zbadaniu ucha lekarz może zalecić obserwację lub inne leczenie.

Podczas kataru warto też regularnie udrażniać nos. Mniejsza ilość zalegającej wydzieliny i lepsza drożność nosa mogą ograniczać obrzęk w okolicy ujścia trąbki słuchowej i ułatwiać wentylację ucha środkowego, a tym samym zmniejszać uczucie zatkania i ucisku w uchu.

• Odciąganie wydzieliny. Aspiratory kataru pozwalają udrożnić nos noworodków i niemowląt, które nie potrafią same go wydmuchać. Oczyszczenie nosa z wydzieliny wspiera prawidłową drożność nosa i może sprzyjać prawidłowej pracy trąbki słuchowej. Przed zabiegiem i po jego zakończeniu warto zastosować sól fizjologiczną, która rozrzedza gęstą wydzielinę i ułatwia jej usunięcie oraz nawilża śluzówkę. Zabieg można powtarzać w razie potrzeby, zwłaszcza przed karmieniem i snem.
• Nebulizacje. Nebulizatory do inhalacji można wykorzystać do podawania soli fizjologicznej lub – jeśli zaleci lekarz – leków stosowanych w chorobach dróg oddechowych. Nebulizacja solą fizjologiczną wspiera nawilżenie błony śluzowej dróg oddechowych i naturalne oczyszczanie nosa z wydzieliny, co może sprzyjać utrzymaniu drożności górnych dróg oddechowych oraz prawidłowej pracy trąbki słuchowej.

Nebulizator NebuCare

Zobacz produkt

• Płukanie nosa. U starszych dzieci można przeprowadzić irygację, czyli płukanie nosa i zatok solą fizjologiczną. Zabieg pomaga usuwać zalegającą wydzielinę, łagodzić niedrożność nosa oraz wspierać prawidłową higienę nosa i nosogardła podczas infekcji. Dodatkowo może sprzyjać utrzymaniu drożności okolicy ujścia trąbki słuchowej oraz prawidłowej wentylacji ucha środkowego. Część badań sugeruje, że regularne płukanie nosa może ograniczać stosowanie innych leków, a przy dłuższym stosowaniu zmniejszać liczbę epizodów ostrego zapalenia nosa i zatok oraz jego powikłań¹¹.

FAQ:

1. Czy od kataru może boleć dziecko ucho?

Tak. Obrzęk błony śluzowej może utrudniać otwieranie trąbki słuchowej. W uchu środkowym powstaje wtedy podciśnienie, które zmienia napięcie błony bębenkowej i wywołuje ból. Ból ucha może więc towarzyszyć samemu katarowi – nie musi oznaczać ostrego zapalenia ucha środkowego.

2. Co zrobić, gdy boli ucho od kataru?

Ból można łagodzić paracetamolem lub ibuprofenem w dawce odpowiedniej do wieku i masy ciała. Warto też udrażniać nos – usuwać wydzielinę aspiratorem i stosować sól fizjologiczną (irygacja, nebulizacja). Utrzymujący się lub nasilający ból wymaga konsultacji z lekarzem.

3. Jakie powikłania mogą wystąpić w przebiegu chorób ucha środkowego?

Powikłania zdarzają się rzadko, ale mogą być poważne. Należą do nich m.in. zapalenie wyrostka sutkowatego, porażenie nerwu twarzowego, zakrzepica zatoki esowatej oraz zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Bibliografia:

1. Cabaillot A. i in., Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections in infants and children: A systematic review and meta-analysis, „Paediatric Respiratory Reviews” 2020, nr 36, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32312677/ (dostęp 07.08.2026).
2. Cruz M. i in., Nasal Irrigation With Saline Solution for Pediatric Acute Upper Respiratory Infections: A Systematic Review, „Cureus” 2024, nr 16(12), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39669647/ (dostęp 07.08.2026).
3. Earwood J. S., Rogers T. S., Rathjen N. A., Ear Pain: Diagnosing Common and Uncommon Causes, „American Family Physician” 2018, nr 97(1), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29365233/ (dostęp 10.08.2026).
4. Fireman P., Otitis media and eustachian tube dysfunction: Connection to allergic rhinitis, „The Journal of Allergy and Clinical Immunology” 1997, t. 99, nr 2, https://www.jacionline.org/article/S0091-6749%2897%2970130-1/fulltext (dostęp 07.08.2026).
5. Lieberthal A. S. i in., The Diagnosis and Management of Acute Otitis Media, „Pediatrics” 2013, t. 131, nr 3, https://publications.aap.org/pediatrics/article/131/3/e964/30912/The-Diagnosis-and-Management-of-Acute-Otitis-Media?autologincheck=redirected (dostęp 10.08.2026).
6. Matz O., Sutton A. E., Ashurst J. V., Acute Otitis Media w: StatPearls 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470332/ (dostęp 07.08.2026).
7. Petre A., Costin R., Anghel I., Allergic Rhinitis and Allergic Sensitization in Pediatric Otitis Media with Effusion: A Systematic Review and Meta-Analysis with Narrative Synthesis of Eustachian Tube Dysfunction, „Children” 2026, nr 13(7), https://www.mdpi.com/2227-9067/13/7/892 (dostęp 07.08.2026).
8. Steele D. i in., Tympanostomy Tubes in Children With Otitis Media, Agency for Healthcare Research and Quality (US), Comparative Effectiveness Reviews nr 185, Rockville 2017, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK447514 (dostęp 07.08.2026).
9. Shaikh N. i in., Determination of the Minimal Important Difference for the Acute Otitis Media Severity of Symptom Scale, „Pediatric Infectious Disease” 2015, nr 34(3), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4355180/ (dostęp 07.08.2026).
10. Worrall G., Acute earache, „Canadian Family Physician” 2011, nr 57(9), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3173423/ (dostęp 07.08.2026).

Przypisy:

1. H. L. Gaddey, M. T. Wright, T. N. Nelson, Otitis Media: Rapid Evidence Review, „American Family Physician” 2019, nr 100(6), https://www.aafp.org/afp/2019/0915/p350 (dostęp 10.08.2026). ↩︎
2. N. Shaikh i in., Determination of the Minimal Important Difference for the Acute Otitis Media Severity of Symptom Scale, „Pediatric Infectious Disease” 2015, nr 34(3), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4355180/ (dostęp 07.08.2026). ↩︎
3. P. Fireman, Otitis media and eustachian tube dysfunction: Connection to allergic rhinitis, „The Journal of Allergy and Clinical Immunology” 1997, t. 99, nr 2, https://www.jacionline.org/article/S0091-6749%2897%2970130-1/fulltext (dostęp 07.08.2026). ↩︎
4. O. Matz, A. E. Sutton, J. V. Ashurst, Acute Otitis Media w: StatPearls 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470332/ (dostęp 07.08.2026). ↩︎
5. O. Matz, A. E. Sutton, J. V. Ashurst, Acute Otitis Media. ↩︎
6. D. Steele i in., Tympanostomy Tubes in Children With Otitis Media. ↩︎
7. O. Matz, A. E. Sutton, J. V. Ashurst, Acute Otitis Media. ↩︎
8. G. Worrall, Acute earache, „Canadian Family Physician” 2011, nr 57(9), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3173423/ (dostęp 07.08.2026). ↩︎
9. A. Petre, R. Costin, I. Anghel, Allergic Rhinitis and Allergic Sensitization in Pediatric Otitis Media with Effusion: A Systematic Review and Meta-Analysis with Narrative Synthesis of Eustachian Tube Dysfunction, „Children” 2026, nr 13(7), https://www.mdpi.com/2227-9067/13/7/892 (dostęp 07.08.2026). ↩︎
10. A. S. Lieberthal i in., The Diagnosis and Management of Acute Otitis Media, „Pediatrics” 2013, t. 131, nr 3, https://publications.aap.org/pediatrics/article/131/3/e964/30912/The-Diagnosis-and-Management-of-Acute-Otitis-Media?autologincheck=redirected (dostęp 10.08.2026). ↩︎
11. A. Cabaillot i in., Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections in infants and children: A systematic review and meta-analysis, „Paediatric Respiratory Reviews” 2020, nr 36, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32312677/ (dostęp 07.08.2026). ↩︎